Początki wileńskiej radiofonii – w przeciwieństwie do tej stołecznej – nie zostały dogłębnie zbadane i szczegółowo opisane. Ówczesna prasa pisała o nich niewiele, czasem podawane informacje były sprzeczne, a historycy nie zainteresowali się świadkami historii, gdy ci jeszcze żyli. W efekcie niewiele jesteśmy w stanie powiedzieć o pierwszej audycji nadanej nad Wilią i Wilejką. Krótka notatka opublikowana w „Dzienniku Wileńskim” 31 stycznia 1926 roku sugeruje, że ta doniosła chwila nastała właśnie w piątek, 29 stycznia… A dokładnie rzecz ujmując redakcja napisała, że emitowana w niedzielę audycja była trzecią z rzędu… Za jej emisję odpowiedzialne było mieszczące się przy ulicy Mickiewicza Wileńskie Biuro Radjotechniczne, o zarejestrowaniu którego pisaliśmy na początku września ub.r. Spółka działała od końca roku 1924 i – jak w sierpniu 1926 roku wskazywał felietonista „Kurjera Wileńskiego” – miała za zadanie nie tylko sprzedaż odbiorników, ale też szerzenie radiofonii na ziemiach wschodnich. W tym samym tekście autor pisał:

Od sierpnia r.z. Biuro Radjof. stworzyło niewielką stację nadawczą 150 wattową słyszalną w 5-ciu państwach: Litwie, Łotwie, Prusach Wschodnich, Rosji i północnej części b. Królestwa Kongresowego. Pierwszą próbę w r. obecnym zrobiono 22.VIII – z pomyślnym rezultatem.

Nie jest to informacja precyzyjna… W sierpniu 1925 roku jego zdaniem rozpoczęła się budowa czy stacja była już uruchomiona? Co ciekawe tenże sam „Kurjer Wileński” w październiku 1926 roku piórem Tutejszego pisał:

Skonstruowano w Wilnie maleńką stacyjkę, lecz promień jej działania wynosił 5 klm (na dedektor), zaś na 2-u lampowy odbiornik 50 klm. Działała ona w zeszłym roku, a w tym z braku środków milczy.

Co do zasięgu, prawda pewnie leży gdzieś pośrodku… a co do dat? Wróćmy zatem do rzeczy pewnych. Wedle opublikowanej w „Dzienniku Wileńskim” reklamy, Wileńskie Biuro Radjotechniczne było przedstawicielstwem warszawskiego Polskiego Towarzystwa Radjotechnicznego na Wileńszczyznę. Oprócz aparatury PTR oferowało sprzęt londyńskich firm Marconi’s Wireless Telegraph Co., Sterling Telephone and Electric Co. oraz paryskiej Société Française Radioélécrtique. Jego twórcami byli inż. Jan Kadenacy oraz bracia Adam i Zygmunt Hattowscy. Panowie znali się z Zakładu Fizycznego Uniwersytetu Stefana Batorego i wileńskiego koła Stowarzyszenia Radiotechników Polskich. Ten pierwszy to siostrzeniec marszałka Józefa Piłsudskiego, syn Zofii (Zuli) oraz Bolesława Marcina. Urodził się 6 maja 1887 roku w Wilnie, w styczniu 1926 roku miał zatem 38 lat. Studia inżynierskie ukończył w Belgii w roku 1912. Jak ustalił Józef Szudy z Instytutu Fizyki Instytutu Mikołaja Kopernika w Toruniu, w 1919 roku został zatrudniony we wskrzeszonym Uniwersytecie Wileńskim na stanowisku młodszego asystenta w Zakładzie Fizycznym, ulokowanym wraz z Zakładem Chemicznym – późniejszym Instytutem Jędrzeja Śniadeckiego – przy ulicy Nowogródzkiej 22. Przez kolejne lata był to też jego adres zamieszkania. Należał do władz wileńskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Później trafił do Warszawy. W czasie II wojny światowej, dzięki paszportowi wydanemu w listopadzie 1939 roku w Kownie, udało mu się przedostać do Francji. 2 lipca 1940 roku przybył do Glasgow. Jesienią 1948 roku – w wieku 61 lat – na pokładzie należącego do Dodero Line statku Entre Ríos (podczas wojny Rock Hill Victory) wyruszył z Southampton do Buenos Aires, aby rozpocząć nowe życie. Nie był najstarszym pasażerem – na liście zaokrętowanych znalazło się kilku 76-latków – ale prawdopodobnie najstarszym wśród kilkudziesięciu naszych rodaków, którzy płynęli wraz z nim. Najmłodsi nie ukończyli jeszcze roku. Według danych argentyńskiego urzędu migracyjnego Jan Kadenacy na miejsce dotarł 9 listopada. Jak wskazuje baza familiaspolacas.com.ar, w nowej rzeczywistości poświęcił się elektronice. Był członkiem Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Polskich w Argentynie. Na emigracji przeżył czternaście lat. Zmarł w 23 listopada 1962 roku w Buenos Aires. W swoim testamencie zapisał cały swój księgozbiór oraz kwotę 600 tysięcy peso na istniejącą do dziś polską bibliotekę w tym mieście. Ale wróćmy do roku 1926 i Wileńskiego Biura Radjowego. Drugi z braci Hattowskich – nieeksponowany w pełnej nazwie spółki Zygmunt – był kierownikiem kancelarii starostwa powiatu wileńsko-trockiego.

Rok 1928 przyniósł zmiany w strukturze spółki – w kwietniu swoje udziały w niej zbył na rzecz wspólników Jan Kadenacy, a w sierpniu jedynym zarządcą przedsiębiorstwa ogłoszony został inż. Adam Hattowski. Zygmunt Hattowski całkowicie wycofał się rok później – w sierpniu 1929 roku. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Sprawiedliwości” odnotował, że w listopadzie 1930 roku na mocy decyzji sądu okręgowego w Wilnie przedsiębiorstwo uznano za upadłe w handlu.

Nie wiemy co w piątek, 29 stycznia 1926 roku, na fali 446 metrów nadała stacja wileńska, wiemy natomiast jakie reakcje wywoływało u Winian polskie słowo w eterze. W relacji na temat wileńskich radiokoncertów w Domu Ludowym Polskiej Macierzy Szkolnej pisał o tym „Radjofon Polski”:

– Prawdziwe zadowolenie wywołują koncerty nadawane przez Wileńskie biuro radjotechniczne inż. Kadenacego i Chatowskiego. Polska mowa, śpiew wywołują entuzjastyczne okrzyki: po polsku!... po polsku!... Warszawa mówi…

Lecz tuba głośnikowa temu zaprzecza; słyszymy: Hallo!... Uwaga!... Tu mówi próbna stacja nadawcza Wileńskiego biura radjotechnicznego itp.

Tego dnia Warszawa nadała powtórkę, a w zasadzie ponowne wykonanie koncertu przerwanego 14 stycznia przez burzę magnetyczną. Oprócz tradycyjnych komunikatów i sygnału czasu słuchacze usłyszeli kolejny odcinek „Wiernej rzeki” oraz recital Stanisławy Argasińskiej i utwory Ludwiga van Beethovena w wykonaniu Józefa Śmidowicza i Bronisława Lewensteina.

Za pomoc w przygotowaniu tego odcinka dziękuję p. Monice Wawrzyńczak z Biblioteki Polskiej im. Ignacego Domeyki w Buenos Aires.

Ilustracja tytułowa: Jan Kadenacy, reklama Wileńskiego Biura Radjotechnicznego

Źródło ilustracji tytułowej: Projekt Familias Polacas (https://www.familiaspolacas.com.ar/page2.php?view=15&idioma=POL); „Dziennik Wileński”, 3.12.1924