O zamachu majowym wspominaliśmy już w naszym cyklu m.in. przy okazji primaaprilisowego – jak się wydaje – żartu „Gazety Kartuskiej” o wystąpieniu prezydenta Stanisława Wojciechowskiego podczas uroczystego otwarcia pierwszej polskiej radiostacji nadawczej w dniu 31 marca 1926 roku. W setną rocznicę wydarzeń nie sposób nie wrócić jednak do tego tematu.

Dokładne ustalenie tego, co 12 maja 1926 roku działo się na fali 480 metrów wydaje się już dziś niemożliwe. O godzinie 17:00, gdy według drukowanej w prasie ramówki zaczynać się miał środowy program, na moście Poniatowskiego dochodziło do słynnego spotkania marszałka Józefa Piłsudskiego z prezydentem Wojciechowskim. Być może zatem audycja dla dzieci rozpoczęła się planowo… Na pewno jednak skończyła się przed godziną 18:00. Jak wynika z listu przesłanego przez Polskie Radjo redakcji „Polski Zbrojnej”, o godzinie 17:40 nadany został przekazany przez rząd Wincentego Witosa komunikat. Wtedy też stacja miała być już obsadzona przez oddział policji państwowej.

Przypomnijmy, że w roku 1926 Polskie Radio nie dysponowało własną redakcją informacji. Do nadawania komunikatów rządowych spółkę obligowała przyznana niecały rok wcześniej koncesja. Przypomnijmy ten fragment, znany dziś dzięki badaniom Ryszarda Miazka:

Koncesjonariusz nie ma prawa rozpowszechniać w drodze radiofonicznej wiadomości sprzeciwiających się prawu, bezpieczeństwu publicznemu, porządkowi społecznemu, zasadom moralności lub obyczajowości, szerzącym panikę, jak również przemówień politycznych, partyjno-agitacyjnych i odezw wyborczych. O ile chodzi o informacje dziennikarskie treści politycznej, wolno jest rozpowszechniać te tylko z nich, które koncesjonariusz otrzyma od agencji rządowych lub przez rząd wskazanych.

Wróćmy do ramówki na 12 maja. O godzinie 18:00 miał zostać nadany odczyt prof. Bolesława Hryniewieckiego o ochronie przyrody w Ameryce, o 18:30 koncert orkiestry Polskiego Radia, o 19:00 odczyt Kazimierza Bajorka o pszczelnictwie, dwadzieścia minut później odczyt węgiersko-polskiego ekonomisty i publicysty Aleksandra Ivanki o tym od czego zależy bogactwo narodowe, a o 19:40 komunikat rolniczy przygotowany przez Szczepana Mędrzeckiego. Żaden ze wspomnianych odczytów nie został przewidziany do powtórnej emisji, co może sugerować, że jednak zabrzmiały one na antenie… Inaczej sprawa się ma w przypadku wieczoru polskiej twórczości operowej z godziny 20:30, w trakcie którego wystąpić miały uczennice Heleny Zboińskiej-Ruszkowskiej wraz z Ignacym Dygasem. Ta pozycja umieszczona została ponownie w programie na 19 maja.

Tezę o z grubsza planowym nadaniu pierwszej części programu może potwierdzać artykuł Alojzego Kaszyna z dwudziestego drugiego numeru „Radjofonu Polskiego”, datowanego na 30 maja 1926 roku. Na gorąco podsumowując pierwszy miesiąc działalności Polskiego Radia wspomniał on o przerwaniu systematycznej pracy 13 maja… Jak wiemy z innych źródeł, owego 13 maja, a także dzień później – 14 maja – Polskie Radio nie nadawało w ogóle. We wspomnianym liście do „Polski Zbrojnej” nadawca tłumaczył to tym, że pomiędzy studiem a stacją nadawczą przebiegała linia działań wojennych i inżynierowie umiejący uruchomić nadajnik nie byli w stanie dotrzeć na miejsce. Tym samym w trakcie bratobójczych walk radio nie opowiadało się po żadnej ze stron… choć jednocześnie nie przekazywało też żadnych zaleceń dla mieszkańców stolicy.

Sygnał powrócił w eter w sobotę, 15 maja – już po tym, gdy prezydent Stanisław Wojciechowski i premier Wincenty Witos złożyli na ręce marszałka Sejmu Macieja Rataja swoje dymisje. O godzinie 14:00, 17:30 i 20:00 na fali 480 metrów wyemitowane zostały urzędowe komunikaty, których treść zatwierdzona była przez Sztab Generalny.

W dniach ubiegłych przekonali się słuchacze naszego broadcastingu o praktyczności posiadania odbiorników w domach prywatnych. Gazety z trudem docierały na krańce miasta i drogą radjową jedynie otrzymywali radjofile ostatnie wiadomości z bieżącej chwili.

I jako przykład redaktor „Rzeczpospolitej” (w numerze z 24 maja 1926 roku) wskazywał nadany 16 maja komunikat odwołujący zarządzenia o zamykaniu okien.

Jeżelibyśmy obserwowali w tym momencie ulice miasta, zauważylibyśmy iż domy „oszpecone” antenami pierwsze zaczęły korzystać z wiosennego powiewu wiatru po kilkudniowem zamknięciu okien.

Wróćmy jednak jeszcze do soboty. O godzinie 20:50 nadany został koncert, którego program ułożony był w porozumieniu z władzami wojskowymi. Znalazła się w nim m.in. II sonata fortepianowa b-moll op. 35 Fryderyka Chopina, której integralną częścią jest Marsz żałobny… Stało się to potem powodem oskarżeń o to, że Polskie Radio sprzyjało poprzednim władzom. Wznowiony program zakończył o północy komunikat w języku francuskim.

W kolejnych dniach emitowane były jedynie komunikaty i koncerty wieczorne.

Ze względu na powagę przeżywanych dni i doniosłość wypadków uznane zostało za wskazane zawieszenie na jakiś czas koncertów popołudniowych poświęconych muzyce lekkiej i rozrywkowej oraz skreślenia odczytów, treść których wobec doniosłości odgrywających się naokoło nas wydarzeń nikogo nie mogłaby zaciekawić.

Pisał Alojzy Kaszyn we wspomnianym podsumowaniu. Na nowe, lepsze czas czekały więc wystąpienia o zdobnictwie i przemyśle artystycznym (przełożony z 16 na 28 maja), hodowli jedwabników (z 16 na 30 maja), wspomnieniach z podróży do Hiszpanii (z 16 na 24 maja), gorzelnictwie rolniczym w Polsce (z 17 na 24 maja), oświacie w Polsce porozbiorowej (z 18 na 26 maja) czy wychodźstwie polskim przed i po wojnie (z 19 na 27 maja).

Wydaje się, że pierwszym odczytem po wznowieniu działalności było nadane 19 maja wystąpienie inż. Eugeniusza Porębskiego o cudach kapłanów egipskich w świetle techniki. Dzień później prof. Henryk Mościcki opowiadał o wychowaniu, a w piątek – 21 maja – prof. Gabriel Tołwiński przybliżał różne rodzaje czasu. Do emisji pełnego programu powrócono w niedzielę, 23 maja.

Ilustracja tytułowa: Marszałek Józef Piłsudski na moście Poniatowskiego

Źródło ilustracji tytułowej: Narodowe Archiwum Cyfrowe