Bezpośrednie radiowe transmisje z akademii, zjazdów czy koncertów w czerwcu 1926 roku były jeszcze pieśnią przyszłości… choć tak odległej, jak mogłoby się wydawać. O pierwszej tego typu próbie napiszemy jeszcze w tym miesiącu. Tymczasem – skoro góra nie mogła przyjść do Mahometa – zdecydowano się na zaproszenie uczestników jednego z odbywających się w Warszawie międzynarodowych spotkań do studia przy Kredytowej. W nadanej sto lat temu audycji wystąpili członkowie Narodowych Komisji Współpracy Intelektualnej, którzy obradowali po sąsiedzku – w sali  Towarzystwa Kredytowego Miejskiego przy ulicy Czackiego – w dniach od 21 do 23 czerwca 1926 roku. Warszawskie gazety donosiły:

Przed opuszczeniem Warszawy delegaci poszczególnych narodów zebrali się w studjo Polskiego Radja i przed mikrofonem wygłosili krótkie przemówienia pożegnalne. Pierwszy zabrał głos prezes polskiej komisji współpracy intelektualnej prof. Karol Lutostański, następnie kolejno przemawiali w językach ojczystych delegaci pp. dr August Loehr (Austrja), Stefan Kyroff (Bułgarja), Axel Vallenscöld (Finlandia), prof. dr Hurbuzescu (Rumunja), prof. Vulio (Jugosławia), Zoltan de Magyary (Węgry), Cai Heggermann-Lindenkrone (Danja), prof. George Remoundos (Grecja) oraz prof. Luchaire (Francja). Wszystkie przemówienia tłumaczone były na język polski.

W czasie trzech dni w stolicy Polski delegaci – poza obradowaniem – zwiedzali miasto, pojawili się na Politechnice Warszawskiej oraz uczestniczyli w licznych rautach i spotkaniach. Przynajmniej teoretycznie po audycji czekała na nich jeszcze atrakcja – wizyta w operze. Teoretycznie, bowiem choć siedzibę Polskiego Radia od Teatru Wielkiego dzielił dystans niecałego kilometra (około dziesięciu minut spacerem przez Ogród Saski), to spektakl rozpoczynał się pół godziny przed końcem audycji. Tego dnia, cztery dni po prapremierze, wystawiany był „Król Roger” Karola Szymanowskiego z librettem Jarosława Iwaszkiewicza. W roli tytułowej występował Eugeniusz Mossakowski, w Roksanę, jego żonę, wcieliła się siostra kompozytora Stanisława Korwin-Szymanowska, w Edrisiego, arabskiego mędrca, Maurycy Janowski, w Pasterza – Adam Dobosz, w Archiereiosa – Roman Wraga, a w Dyakonissę – Teodozja Skonieczna.

Wyjaśnijmy jeszcze czym była owa międzynarodowa współpraca intelektualna. Dziś wiemy to m.in. dzięki opublikowanej „Dziejach Najnowszych” w 2002 roku pracy Andrzeja M. Brzezińskiego „Polska w systemie międzynarodowej współpracy intelektualnej Ligi Narodów (1922-1939)”.  Z zebranych przez niego informacji wynika, że Międzynarodowa Komisja Współpracy Intelektualnej – jako organ doradczy Ligi Narodów – powołana została we wrześniu 1921 roku przez Radę tej organizacji. Miała zajmować się m.in. międzynarodową wymianą pomiędzy uniwersytetami oraz rozwijaniem międzynarodowych stosunków naukowych. W gronie jej członków znalazła się nasza rodaczka, Maria Skłodowska-Curie. Dwa lata później utworzone zostały narodowe komisje, których zadaniem było usprawnienie współpracy.

O sprawach, które omawiane były na zjeździe w Warszawie informował „Nowy Kurjer Polski”:

1) Sprawa realizacji wniosku Rumunji dotyczącego międzynarodowej pożyczki na cele budowy i rozbudowy instytucyj i zakładów naukowych. Wniosek ten uzyskał swego czasu w Lidze Narodów poparcie rządu polskiego.

2) Sprawa utworzenia międzynarodowej kasy pożyczkowej na cele podróży i badań naukowych oraz utworzenia stypendjów przy instytucie międzynarodowym współpracy intelektualnej w Paryżu dla młodych absolwentów, poświęcających się specjalnie studjom zagadnień międzynarodowych.

3) Sprawa ułatwień i ulg przy kupnie i sprowadzaniu z zagranicy książek i instrumentów naukowych.

4) Sprawa utworzenia przeglądu międzynarodowego analitycznej bibljografji naukowej według działów nauk, zawierającego streszczenia prac naukowych pisanych w językach mało rozpowszechnionych. Streszczenia te, sporządzane w języku szeroko rozpowszechnionym, np. francuskim – umożliwiłyby uczonym świata zapoznanie się z twórczością naukową różnych krajów.

Pozatem komisja polska będzie prowadziła starania, aby w myśl intencyj rządu polskiego centrum działalności „Service d’Entr’aide Intellectuelle” ufundowanego przez Polskę przy instytucie współpracy intelektualnej w Paryżu – zostało umieszczone w Polsce, która dzięki swemu położeniu wśród państw Wschodniej Europy, mających specjalne potrzeby w dziedzinie życia intelektualnego – może skutecznie prowadzić badania nad zadość uczynieniem tych potrzeb.

W zjeździe uczestniczyli przedstawiciele świata nauki m.in. z Polski, Austrii, Bułgarii, Czechosłowacji, Finlandii, Grecji, Jugosławii, Rumunii, Szwajcarii, Węgier i emigracji rosyjskiej.

Ilustracja tytułowa: Zjazd Narodowych Komisji Współpracy Intelektualnej

Źródło ilustracji tytułowej: Narodowe Archiwum Cyfrowe